Anthrax

“Anthrax” cu ziang a si?

“Anthrax” timi cu natnak ţihnungzet leh natnak ţhalo/se zet “Bacillus anthracis” timi ihsin a rak cangsuak mi natnak a si. Cumi “bacterium” cu thil fate tak cell ih tuahkhawm mi a si. Cumi “bacterium” pawl cun natnak an cang tir thei. Spore timi cu cell phunkhat a siih hna a ţuanlo (dormant) a sinan, amah thawn kaihaw mi thil athleng le a nung thei.

“Anthrax” phun thum:

1) Taksa/Vun (skin: cutaneous)
2) Cuap-hip theihmi (lungs: inhalation)
3) Pumpi sunglam (digestive: gastrointestinal)

Ziangtin himi natnak na ngah thei?

“Anthrax” cu mipakhat ihsin pakhat hnenah sawnaw theimi a si lo.

Rannung/ramsa ihsin ngahmi anthrax: Himi natnak a ngahmi ramsa pawl tham leh ramsa hmul ih tuahmi thilri pawl ihsin natnak ngah thei an si. Cubakah, pumpi lam anthrax natnak tla hivek natnak a neimi saahminlo einak ihsin ngah thei thotho a si.

Hriamhrei aiah Anthrax: Anthrax hi hriamhrei pawl (weapons) vek khalin hman theih a si. 2001 ah USA ah hivek a rak cang dah zo. Anthrax pawl cu postal system hmanin ca sungah a phutmi/dipmi thil (powder) retin an tuah. Himi in athrax natnak case phun 22 lai acang/asuah tir.
Ziang tlukin Anthrax cu a ţihnung: USA ih harhdam nak lam Centers for Disease Control (CDC) ihsin hivek lam ţihnung zia A,B,C tin an ţhen ih anthrax cu A nak ah a um. Ziangruangah ti a si le cu:
1) Mipi hnenih natnak ţhalo tumbiksuak tir theimi a si
2) Hmunkau/tampi ah a karhzai thei
3) Himi kham dingah nasa zetin timlam nak le kilveng nak a ţul
Taksa/vun ih ngah theimi anthrax natnak atam sawn cu “antibiotics” thawn zamrang ten an kilveng aw le cu a hlo sal thei. Ţhaten zoh ţhataw lo hmanah 80% cu himi ruangah an thi cuanglo. A ţihnungbik cu pumlam (gastrointestinal) natnak a si ih, mi pali ah pakhat cu an thi ţheu. Inhalation timi a hip ih hip mi tla ţihnung zet a si. 2001 laiih himi natnak ngahmi a hrek cu hivek in an thi.
Ziangvek si natnak sign pawl: Himi natnak sign pawl cu ziangvek natnak an si timi ah hngetaw in pakhat le pakhat an bangaw lo.
Vun : Hmaisa bik alangmi cu hma fate vek a siih, cumi ihsin a tum vivo. Cumi ihsin hnai ah a cangih a laifangah a dum in a um. Asinan, a na lo.
Pumpi : A hmaisabik ah luak suak, rawl ei duhlo, thi tel in sungdawk, tak saa/ling cule pumna besia a cemcih.
Hip/Hawp : A hmaisabik ah raibur vek ih um, dangnaa, tak malte sa, thanaa vekin um. Nehhnu vivo ah cun, khuh, awmna, thawsam, thacem leh thanaa (asinan, raibur menmen le daingah menmen thawn kan pawlh lo ding ralring ţul.).

Zianghtluk rangin natnak a kaimi a na lohli thei?
Himi natnak a kai veten ni 7 sungah natnak sign pawl a lang thei. Asinan, a hip ih hip (cuap) lam nat nak cu ni 7 ihsin ni 42 sung khal a rei thei.
Ziangtin tuamhlawm aw ding?
Antibiotics pawl hi himi natnak ngah veten hman an si ţheu. A tuan thei bikih, natnak theihthiam le sivai thawn tuamhlawm aw a thupi bik.
Anthrax kiahnu ih khamaw dann: Anthrax kai zonan, natnak ngah hrihlo hrangah cun, tuamhlawm aw dan a danglam. Harhdam nak zunglam ihsin antibiotics (ciprofloxacin, levofloxacin, doxycycline, lole penicillin) pawl komkhawm, anthrax khamnak sii hman an si ding.
Natnak ngah hnuih tuamhlawm aw dann: Himi tuamhlawm aw nak cu ni 60 reimi antibiotics thawn tuamhlawm aw nak a si. Dam thei le thei lo cu ziangvek anthrax natnak timi leh ziang tluk rang in kan tuamhlawm aw timi parah a ţhum aw.
Anthrax hi kham theih a si maw?
Himi natnak khamnak si (vaccine) a um. Asinan mi zapi hrangah a ngah hrihlo. Himi sii cu Anthrax a kai/ngahmi US ralkap, laboratory ih hnaţuan pawl, leh Anthrax thawn peh paraw mi hna ţuantu pawl lawng in an ngah thei. Cubakah, Anthrax hi mi siatsuah nak ah hman ruangih himi natnak ngahmi pawl khal in an hman thei.
Anthrax ka ngah pang le ziangtin ka tuah ding?
Anthrax natnak ngah pawl ih neimi sign pawl na neih ah cun, na kiangnai bikih um mi harhdam nak zunglam theih tir lohli aw.
CDC (Centers for Disease Control) timi in Anthrax khamnak dingah ziang vekin ţuanvo a lak?
CDC cun State level leh Local level ih harhdamnak lam ih thunei pawl thawn kutkai aw in himi hrangah hna an ţuan tlang. Cu pawl tla cu:
· Anthrax hmangin ralbuainak a suak tikah ziangtin kan tuah ding ih, ziangvek dan le dun thawn kan bawmaw dan ding ti pawl an tuah.
· Emergency ih hnattuantu pawl state leh local level ih natnak control tu pawl thawn ţuan tlang theinak dingah training nak zirhnak tuah sak. Mipi le thuthang phuangtu (media) leh siilam thiam pawl hivek can ih tuah ţulmi tuah thiam dingih simfiang nak an nei.
· Harhdam nak lam ih hnaţuan pawl, ramsa siibawi pawl, le laboratory ih hna ţuan pawl thawn nai zetih ţuan tlang nak an nei. Electric database ih rampum zaten anthrax ih buainak umnak zohfiah thei dan an tuah fawn.
· Hivek a cang tikah, a ţul vekih test tuah thei nak ding laboratory tam tawk um cia ding ih tawlrel nak.
· Zato, laboratory, leh midamlo um nak kipah a ţulmi thil le ri an nei cia theinak dingih tawlrel nak pawl an nei.

Zohţhim mi source pawl
www.cdc.gov/nceh/
www.atsdr.cdc.gov/
www.cdc.gov/about/organization/ccehip.htm

Ka Pa (My Father)

(By: Piangte)"In Loving Memory of My Dad"

Aw kaa hrang………………ka pa
Ttawngkam thiamlo zet…………….…………ka pa
Thil sual tuah canih nun i simtu……………………………ka pa
Fa le duh nacingin duhdawtnak langtir sianglo……………………………ka pa
Caa phunsang zir manlo hmangning, calai khaisangtu……………………ka pa
Theihtawk in Pathian riantu…………………………………ka pa
Miphun laina zettu……………………………………………ka pa
Pa ralttha……………………………………….………………ka pa

Kumpi, kum 12 liam hmanning, na duhdawtnak aw kaa hrang ka hnaah a cam ...…ka pa
Na hnukcat lai, na kiang um manlo hmanning na keneh thlun ding ka zuam……….ka pa
Na rianmi Cungmi mangbawi Pathian rian ka tum…………………ka pa
Na lainatzet mi kan miphun hrang ttuan ka tumve………………………ka pa
Na khaisang duhduahdomi kan calai khaisang ka tumve…………………ka pa
Na seherhmi Lai miphun hrang mipakhat si ka zuam rero …………………ka pa
I tantami na aw kaa hrangte tiang ka run co ve, ka duhdawtmi…………Pa pa

(1999 ih Falam ih in tansantu ka duhdawtzet mi ka pa Pu Ral Sai Lo hngilhlo nak ih ka nganmi a si) June 13, 2011…..

Ka Nu (My Mom)

"In Loving Memory of My Mom"
Ka nu cu, mi hmuahhmuah a duhdawt
Ka nu cu, thinlung tangdawrzetmi a si
Ka nu cu, mi bawmduhzettu a si
Ka nu cu, thu theibik vekin a um dahlo
Ka nu cu, a sim vekin thil a tuah
Ka nu cu, mi ttawng tthaten a ngai ih, a ttawngtam tuk lo
Ka nu cu, mi ngaidam nak lungthin a nei
Ka nu cu, amah hngakin fa le pawl hrangah zawn a ruat sawn
Ka nu cu, milawzet nutthatthum a si
Ka nu cu, ttawng men hngakin ttuannak in a lang tir ttheu
Ka nu cu, thlacam nun nei mi a si
Ka nu cu, ka thazang le ka beunak
Ka nu cu, i zirhtu tthabik a si
Ka nu cu, leitlun nu hmuahhmuah lakah ka hrangah a mawi bik
Ka nu cu, leitlun ih mankhungbik ka neihsun a si

Ka nu in, pakhat le pakhat duhdaw aw uh in ti
Ka nu in, mi vangai thiamtu si ringring aw in ti
Ka nu in, na thil tuah sualmi ah ngaidam nak dil hreh hlah in ti
Ka nu in, midang tlinlo nak va theithiam sak aw in ti
Ka nu in, na thil tuah sualmi ihsin zir tum aw in ti
Ka nu in, a ttul lomi a liamcia mi hngilh tumaw in ti
Ka nu in, na ral le rualpi thleidang thiamaw in ti
Ka nu in, mihuat nak thinlung nei hlah aw in ti
Ka nu in, na thinheng hlanah ruat ttha sal aw in ti
Ka nu in, thil hi a tthatnak lam in hmutum ringring aw in ti
Ka nu in, na sim vekin tuah ding vahngilh hlah in ti
Ka nu in, Pathian in bangran in, in tuah kan bangaw ttheh in ti
Ka nu in, tthatnak in mi va neh tum aw in ti
Ka nu in, a dikmi ttanngam ringring aw in ti
Ka nu in, na harsatbik can kha na hlawhtlin nak ih hram a si in ti……..

(Himi cahram hi 2005 ih in tansantu ka nu “Pi Cia Cuai” hngilhlo nak ah ka nganmi a si)

Ka Seherh Zetmi...........

Himi ka nganmi hi, kum 23 sung hmu duh zet le thlengsal, kirsal duh zet nan kirsal thei hrihlo leh hmu sal thei hrihlo mi ka suahnak le Lai/Chin pa ralttha, nu fel, mifim mi thiam tampi suahnak, fimthiamnak rak zir nak, ka mang khalih ka hmu ringringmi le zukih ka hmu tinten a liamzo mi kum 23 sungah, nauhak rulkhuh neiih tthan theilo mi vekih tthanso nak (khua/peng dang thawn ttahtthim ah) nei tuk lomi ka nu “Falam” tthanso nak hrangih ka awmsung puak suakmi ka ngan mi a si.

Falam ttawng hmang pawl, Falam khua duh vekin kan cenmawi theilo nak le pengdang kan banglo nak ka hmuh dan ka rak tarlang ding. Ka hmuhsuak mi, a dik tthehlo tla a si men ding nan, a dikmi tla cu a um ve ding tin ka ruat.

1) Kawlrawn ih vaih nak: Laimi tampi, ka theih suallo le a bikin Falam peng pawl hi kawlrawn ah Laimi ah cun a vai tam bik kan si ding tin ka ruat. Bulpak inn sungsang harsat nak ruangah maw lole tthanso nak duh ah maw, kan vaih ciamco nak a san cu a um ko ding. A tthatnak tla tampi a va um mi a um ko ding. A sinan, himi kawlrawn hi Lairawn kan cang tum nak in Falam mipi/ Falam ttawng hmang pawl ttahtthim nak ih in hmang bikmi Falam khua tthanso nak ding tampi lamzin a kham nak a um tin ka hmu. Cubakah, a rak umcia kan unau, ttawng dang hmang pawl thawn ral ah in cang tir nak ah a suak.

2) Ziangtin lamzin a kham?: Kan upa, kan pa le thuruat thiam hrekkhat in kawlrawn ih vai a tthatzia rak simtu an tampi. Asan cu kan tam vivo ah cun, kan ram a si leh mai ding & nun khawsak nak a awlsam..tvp. Asinan tunitiang ah cun, mipum in kawlrawn/Lairawn ah kan va tam hmangah, “Falam” khua a si cuang hrihlo. Nehhnu ah a va si leh hmanah, Falam khua a um ciami kha kawlrawn/Lairawn ah tthawn a theih cuanglo. Falam pawl ih khawpi cu Falam a si ringring thotho ding. Falam mi pawl ih tahfung cu Falam khua a si ringring ding. Himi in Falam khua ngainat nak tampi a siatsuah tir thei. Falam khua a thupit ding tlukin thupi ah ret lonak lungput a suak/um tir thei.


3) Ziang kan tuah ding?: Ka duhdawt zet mi le ka rinsan zetmi ram hrangih kum reipi ka hnattuan pi pakhat in inn (hall) ttha ngaingai, mawi zet, man tam zet man, kawlrawn/Lairawn ah a sak. Amah hnenih ka sim mi cu ka lungawipi ko nan, khami inn mawi deldel pi kha Falam khawsungah rak sak sawn sehla, a va mawi in a va zah um zik ve ka ti. Falam ih a saklo mi ka pamhmai tuk. Falam unau, tu ni ah kan tuah theimi a um mi a tampi, Falam khawsung rori ah tuah/sak ciamco uh si. Sak bang sehla, ziang nak ah kan hmang ding timi thusut nak a um thei. Sak phawt uh si, hman nak ding cu a tam tuk. Inn ttha ttha kan sak ah cun, in sak nak ih hnattuan mi in, mi tampi sum hlawh nak a si phah fawn. Um khaw sak nak nuam si ding le to delhaw in khawte lam khalin kawlrawn/Lairawn lam hngakin Falam an pang thei nak ding cun, Falam pa/nu na thluak le na kut le ke parah a tthum aw.

Falam ttawng hmangmi kan zaten, Falam khua hmu dahlo le Falam ih suaklo mi kan tampi ding. Asinan, Falam khua tthanso nak ding hi Falam ttawng hmangmi ka si ruangah ka ttuanvo a si hrimhrim timi lungput kan neicio a ttul. Falam khua a tthangso ah cun miin Falam nu Falam pa nan va ti ttha ve, nan va tthanso ve ti a si ding. Kawlrawn/Lairawn a tthanso mi kha, zohman nih Falam pawl nan va tthangso ve in ti tuk lemlo ding. Nan va darhaw ve tiih in ti sawn riangri tu an um (himi zawn ah Lairawn a thupi lo tinak si sawnlovin, Falam mi hrangah #1 cu Falam khua siseh ti duhnak san a si). Falam nu/pa khui na um khalah, tumtah nak neiin, Pathian ih pekmi Falam ttawng hman na si ah cun, Falam khua hrangah tin tuah/ttuan/sak tum suak vivo uh si.

************************************************************************

Laimi Vs. Cyber Space

Pathian lam hruainakin kum zabi 21 sungah Laimi ziangmawzat tla cu a tlangleng rero thei kan um. Kum aliamih, caan a rei vivo vekin Leitlun fimthiamnak leh theihnak khal ni khat hnu nikhat a tthangso vivo. Himi tthangso reromi caan sungih a um reromi Laimi pawl teh ziangvekin tthangsonak kan hmangcio ti zohhliah awk a thupi zet.

Kan kiangkap le kan thil hmanmi pawl a tthangso rero konan, kan thinlungput a tthangsolo pangah cun a pawi zet thei. Curuangah abikin Laimi pawl hi kan lungput, thinglung khuaruahnak lamah teh kan tthangso ve maw ti tulai kan lakih thil thlengmi pawl thawn zohtthimin mallai zoh tlang uh si.

I. Midang ruahdan upat pek thiamnak (Respecting others’ opinion&decision):

Mirang pawl le hnam cangkang deuh pawl kan zoh a si le a tlangpi in, anmai ruahnak thawn a kaihaw lomi a va si hmanah, an duhdan vek ava silo khalle, midang ruahnak kha an hua loih, an lungkimlo hmanah, an ruahnak parah upat pekaw an thiam. Laimi tampi cu, mi pakhat khat in kan duhdan vekih in pompi lo ah cun, kan ral vekin zoh/hmuaw kan um hnuaihni lai. Ziang tik khalah, kan ruahnak lawng a tthabiklo ih, midang ruahnak in pekmi khal kan va pompi lo khalah, ruahnak an suahmi parah upat pekaw kan thiam vivo a si le hna tampi ttuansuak ding a awl sam deuh ding.

II. Ca siar tikah, a tthatlonak lam hawi zawngih siar (Reading with negative intention)

Laimi hi “cyber space (internet)” ih ca kan ngan thei/thiam ciamco nak a rei hrihlo ih, zirhaw ding tampi kan nei. Hmel hmuaw lole theiaw lemlo khalih cangan ruri a si tikah, vawitampi cu, kan canganmi in tthatnak hngakin tthatlo nak a suak tir caan a tampi. Keimah lala khal ka theihawlo karlakah cuvek caa ka ngan caan a tampi. Hihi kan fimkhur zet a ttha. Email kan siar tikah, thinnem te le aw nemten kan siar le an ngantu ih duhnak kha fiang deuhin kan thei thei ding. Cubakah, thinheng tuk lai vekah email nganlo attha. A pawibikmi pakhat lala cu email kan siar tikah, a ngantuih duhsan nak sawn silovin, mai duh zawngin a ngansual nak tete sawn kha thupi ah lakin siar le let kan tum ttheu. Hi pawl hi kan cinken nawnlo ding a duh um zet.

III. Mah thawn pehpar aw lemlo mi cangan (Minding others’ business)

Mi hrekkhat lala le group email ih caa an thlahmi pohpoh mah thawn peh parnak khal zianghman umlo bakah, a siartu hrang khalah ttangkai nak umlo mi cangan ve kan hmang. Kan canganmi in tthatnak maw tthatlonak a suak tir tam sawn ding timi ruat ciamciamta in ca kan ngan le kan zate hrangah ttangkainak tampi a um sawn ding. Ziangah tile Laimi cu miphun malte kan si tikah, atam sawn kan lungrual loih, kan duhdan kan hmuaw thiam lo cun, hnattuan suak ding a harsa tuk. Miphun, mipum tam deuhmi hrangah cu, an tam vekin an lung a ruallo khal le mipum tam na nana cu pawi a khawih tuk lemlo men ding. Kanni miphun malte Laimi cu kan mal bakah, mi tamsawn te tal kan lung a rual theilo cun, kan zate hrangah sunnak tumpi a si.

Mipum mal deuhdeuh lungrual nak thupi deuhdeuh. Lungrual teih hnattuan tlangcu lungruallo ih hnattuan tlang hngakin a ttha sawn.

Lungawi,
Piangte
Dec.3, 2010

Santhar thiamnak (Technology) leh Laimi

Kum zabi 21 sungih a tlangleng reromi minung lakah Laimi tla kan tel ve. Pathian remruat maw lole kanmai duhthlan nak ruangah maw Laimi tampi cu a tthansozetmi ram ah kan thleng rero zo. Cutiih santiluang in in fehpi vivo vekin, tthanthar kan nau/fa le pawl leh sanman deuh pawl khal mah le ram umnak ih zirin, santhar thiamnak leh santhar thilri (IT & technology devices) pawl hman ve a si. Himi santiluan ih thilri pawl hi hman thiam ah cun, kan hrangah nunkhawsak nak le thil kan tuah/ttuan mi ah tampi a awlsam tirih mi bawmtu tthazet an si. Asinan, kan hmanthiamlo ah cun, lole a silozawngin hman a si ah cun, kan hrangah thih theinak tur (poison) tumpi vek a si.

Ramleng cu simlo, ramsung khalah, khawpi deuhih um pawl cun, himi thilri pawl hi hman an si tikah, abikin theihnak le thiamnak lamih midung a dawi rero laimi, Laimi nu le pa pawlin kan fa le ziangtin santhar thiamnak le thilri an hman ti kan theihcio a thupi zet. Nauhak kum 18 tanglam computer duhtawkin kan hman tir ah cun, mawtaw tampi a feh rero mi zinpi parih nauhak feh theipek amah lawng kan feh tir thawn a bangaw. Curuangah a tawizawngin kan theih ttulmi tete zohtlang uh si.

Ramtthanso zet zomi pawlih an buaipi zetmi pakhat cu cyber bullying an tiih, cucu Lai ttawng cun, kan theithiam nak awlbik ding cu internet, cell phone leh santhar thilri dang (other electronic devices) ihsin mi duhlo zawngih cangan leh mi to, zuk tthalo thlah, mi relsiat nak tin sim sehla a fiang deuh ding. Hivek hmang tampi an um ruangah, USA ah kumtin mah le mah thahaw tthanthar/nonawn (teens) a mawitawk an um ringring.

Atlangpi in cyber bullying ih kan hmuh theimi cu blogs, webpage, my space bulletin, face book wall, chat room etc..pawlih midang zuk ningzatza zuk, zahmawh zuk tarsak tivek pawl an si. Cubakah, cell ph thawn tthawngkam mawilo leh ca tthalo, zuk tthalo, texting le message kuat tvp. Mahta si lomi webpage leh blog kha mi va thansiat nakah midang hmin hmangin tuah tvp., mahta silomi email hmanin hminlem ih cangan tvp., leh private ih email, message kuataw mi, midang hmuhlo dingmi zuk le ca pawl midang hnenih kuat betsawng pawl an si.

Hipawl hi tthanthar pawl ziangrungah nan tuah tin an sut tikah, 81% in nuamnak leh umharphen ah an ti, hrekkhat in thil thupi ah an ruatlo, hrekkhat in ziangvek thiltthalo a rak suak bet thei ti an ruatlo, hrekkhat cu rualpi an tuah ruangah kan tuah an ti, hrekkhat cu zokim an tuah ruangah ka tuah an ti, hrekkhat in in theicuang lo ding an ti. Cyber bulling cu mi hmuahmuah hmuhah tuah a si lotikah prove a har zet ttheu. Tthanthar tampi lala cu midangin hivekin harsat nak pekmi an um lalaih, thinlung lam harsat leh buaibai nak nasazet in a tuar phah mi tampi an um.

Tthanthar tampi cu, hivekin thil a cang tikah, an nu le pa an simngam lo nak san tampi a um. Cupawl cu;

1) Nu le pa an sim pang le computer le a dang an thilri (electronic device) hmanmi laksak ding an phang.
2) Tuah thei ciamco dingmi an nei an zumlo.
3) Thil tthalo sinsin mi a suakding an phang.

Nauhak le tthanthar cyber bullying atuartu pawl theih theinak sign pawl cu;

1) Mah te lawngih um an hmang
2) Rualpi thawn caan malte lawng an hmang
3) Tlawng tthaten an kai paihlo
4) Riahsia leh thinnau zetin an lang
5) Mah le mah thataw ding thivek an sim hmang
6) Internet sung leh a takah, mi biak duhlo mi an nei ttheu
7) Computer an tham hnu lole phone thawn biakaw ttheh vek ciah tivekah thinheng in an um.

Mi vasiatsuahtu pawl ih signs pawl;

1) Computer an hmanlai fangah an kiangah feh le screen an thleng lohli lole program kha an khar ttheh
2) Online account hmin dangdang in hmang/tuah.
3) Technology device pakhat khat hman tir lole an thinheng.

Atlunlam ih sign pawl na hmu a si le:

1) Cattha lo pawl kha ca khirhsal lo dingin fial ding
2) Ca tthalo le zuk tthalo an kuatmi pawl “prove” thei dingah ret ttha ding
3) Catthalo ngantu kha hminsin tum ding (hmin dangdang hmanin ngan khal sehla, hivek pawl hawldan a um)
4) A ttul vekin palik le tlawngih ttuanvo neitu pawl theihtir ding.

Kan tuah theimi:

1) Fa le pawl hnenah cyber bullying umzia sim fiang ding
2) Inn ah fiangten simih, ziangsi cyber bullying leh ziangsi a silo timi simfiang ding
3) A tthatlo nak pawl simfiang ding
4) Thutak zetin lak dingih ziangtin an um ti kha tthaten zohfiang thiam ding
5) Attul dan in zohfel thiam dingih, mi dang rawn an ttul le rawn ding
6) An tlawngkai nak ih ttuanvo neitu kha a ttul dan vekin theih tir ding
7) An tlawngkai nak ah, ziangvek policy an nei tikha theifiang ding
8) Inn ih computer hmanmi kha mitlangpi ih hmuh theih nak ah ret ding
9) Online ah ziang an tuah timi sut ringring ding
10) Online ih an tuahmi pawl zoh sal tum ringring ding
11) Website an duhduh mi zoh theilo nak tuah sak ding





Sexting:

Himi hi Laittawng in cu cell phone ih nu le pa sinak le zahmawh lam zuk, ca kuataw nak tin a fiangbik ding. Zuk le cafang in lawng silovin, tulai cu cell phone khalin video lak thei a si tikah, mitlangpi zohtthalo le mawilo mi nu le pa um tlanglai tivek tiang kuataw a si tikah, mitampi ih santhar tiluang ruangih an buaipi rero mi pakhat a sive.

USA ah tlawng khan pakhat ih tlawngta 25 ummi thusut nak an neiih a tanglam vekin an sim. 20% tthanthar (teens) pawlin lawngfangkheh lole taksa hrek hnipuan hruk lomi zuk pawl cu text in kan kuataw an ti. 39% in nu le pa pawlaw nak cafang mawilo kan kuataw an ti. 48% in hivek ca tthalo kan ngah ringring ti a si. Sexting ticu tulai santhar ttawngin “na ta in hmuh aw la kata kalo hmuh ve ding” tinak a si.

Ziangruangah an tuah ti thusut nak cu, atanglam vek a si:

1) 51% nunau leh 18% mipa tthanthar cun, an fala, tlangval ruangah an ti
2) 23% nunau leh 24% mipa tthanthar cun rualpi pawl ih fial ruangah an ti
3) 66% nunau leh 60% mipa tthanthar cun nuamnak le umhar phenah kan tuah an ti
4) 52% nu tthanthar pawl cun, an tlangval pawlih laksawng (sexy present) hrangah an ti
5) 44% nu le pa veve cun hivek zuk le caa kan ngah ruangah kan kuat sawng an ti

A tlunlam thil tuahmi pawlin duhum lozet thil a rak suak/cang tir thei ruangah…

1) Nu le pa in fa le pawl cyberspace ah ziang an tuah ti kan sut/theihpi a ttul. Kum nauhak tuk laiih nu le pa pawlaw nak tuah ttha lozia leh online leh cell phone ah ziang an hmang ti rel pi ringring a ttul
2) Zo thawn pehtlaih aw nak an nei tikha theih a ttul. Zo pawl thawn an komaw ih, ziangvek minung pawl thawn online le phone in an biakaw ti theih tum ding
3) Santhar thilri thawn pehtlaih aw nak(electronic communication) an hmanmi kha bi/cin (limit) tuah sak thiam ding. Innah an um a si le cell phone kha na kiangah ret tir aw. Laptop khal zan an it zikah an room sungah ret tir lo ding
4) Na fa le kha mizapi hmuh theiah ziangvek zuk online ah an ret ti thei tum ding. Na fa le in My space, Face book lole online ih retmi an nei le check sak ringring ding
5) Felfai ten cin neiin (electronic device) pawl hman zirh ding.

A tthanso tukzo mi sanih um kan si ruangah, vawi tampi cu nu le pa kum upa deuh leh ca thiamtuk lemlo mi pawl cun, fa le ziang an tuah ti hmanhi theih bang a si nawnlo bakah, fa le in duhtawkin nu le pa an bum san a si. Curungah, kan ni Pathiannung a biakmi le Laimi tiaw pawl cun, kan um nak ram ih zirin kan community le biakinn tinkim ah himi thuhla hi zirhaw kan tum cio pei. Culocun, santhar thil le ri (technology device) pawlin kan tthanthar nonawn, fa le pawl thluak leh nuncang ziaza a siatsuah ttheh ding aphang um tuk. Attha zawngin hman thiam kan tum cio sawn pei.

Zohtthimmi source pawl:

—http://www.athinline.org
—http://www.netsmartz.org
—http://www.ncpc.org
—http://www.stopcyberbullying.org
—http://www.stopbullyingnow.hrsa.gov
—http://www.cdc.gov

************************************************

Falam Tthansonak Dawnkham Tu Pawl

Face book ih ka tar mi Falam khua zuk tampi a um ih, Falam si lomi, ka rualpi pakhat nih
“Comment” ih angan mi cu “Falam hi kum 3 ka um dah ih khua nuam zet leh Falam mi
pawl khal kom nuam zet an si. Asinan, kum 10 rei hnuah ka feh sal cu, a mah kel te a rak
si thotho, tthanso nak hmuh ding a um lo” a ti. Himi cafang ngan mi in ka lung i khawih
zetih thu tampi in ruat tir.

Tulai san tiluang kan zoh lala a si khal le abikin Laitlang ih pengtthen pawl lakah Falam
peng hi tthansolo bik kan si lo hmanah, a tthansolo mi pengah kan tel ti cu tuni ah mit
hmuh ah sim le rel ttul lo in a lang mi a si. Ziang ruangah a tthansolo ti cu, thu hla tampi
a um mi sungah, a hnuailam ih ngan mi pawl hi ‘Falam Tthanso nak Dawnkhamtu Pawl”
lakih thupi zual pawl an si in ka hmu.

1) Hotu/Hruaitu cawisang thiamlo: Falam pawl cu kawlram le Laitlang huap zoh
tikah hotu le hruaitu tthattha neimi kan si. Asinan, mipi in kan bawm thiam lo lawng
si lovin, an tlinlo nak le an thiamlo nak kha nasa zetin relsiat kan hmang. Himi in
hotu tthattha tampi thinlung a siatsuah ih, a neita bik ah cun mah te um menmen duh
nak thinlung tiang a suahtir ttheu bakah, Falam mi hrangah ttuan duhlo leh ttuan paih
nawnlo nak dinhmun tiang a thleng tir ttheu. Himi hi tthanso nak ding lamzin ah in
dawnkham tu pakhat a si. Miphun pakhat tthanso nak dingah cun, kan
upa/hotu/hruaitu pawl kan ttihzah upat ih kan cawisang le cawimawi in kan hmang
thiam a ttul.

2) Hotu/Hruaitu in mipi duhnak theilo: Vawi tampi lala cu hotu le hruaitu upa lam
lala in mipi in ziangvekin hna an ttuan duh timi le mipi thawn ziangtin hna kan ttuan
tlang thei ding timi ah an tlasam ttheu. Mipi duh zawng hmuahhmuah cu tuah ttheh
cawk a si lonan, a tlangpi in mipi le peng/ram tthat nak dingah mipi lam in ziang an
ttul ih ziang vek an duh ti thei a thupi zet. Culawngah cak sinsin in tthanso nak hna
ttuantlang theih a si ding. Hotu lawng ih ttuan thei a si lo vekin, mipi lawng in khal
ttuan theih a si lo. Curuangah, kan tumtah mi theithiam pi aw in, kan ttuantlang thiam
ah cun, tthanso ding lawng kan hmabak.

3) Mahte lawng um duh nak: Himi hi a bikin kan Falam mi le sa in kan hmang bik
ding a bang. Peng dang kan zoh a si le a Kawhhran zawngin maw lole kan peng/ram
hrangah tih cun, hlawmaw ten hna an ttuantlang thiam. Asinan, kan Falam mi pawl cu
ka Kawhhran a si lo pi, ka cumi a si lo pi, a pawilo tin um men kan hmang. Himi hi a
bikin a zaleng zetmi ram thlengzo pawlin, kan zaleng nak kha ttankai lo zawngin kan
hman sual ruangah a si. Kan zaleng nak kha kan ram le miphun tthanzo nak hrangah a
ttha zawngin kan hman thiam ding a cu zo. Minung kan si sungah cun, kan ruahnak a
bangaw cio lo ding nan, Falam tthanso tir kan duh ah cun, thupi hlapi cin talah, a
hlawmih hnattuan kan thiam a cu tuk zo. Falam tthanzo nak ding a si ah cun, ka
Kawhhran le ka pawlkom um nak ih tuahmi a va si lo hmanah, tthatnak le tthanso nak
ding hrang ah cun a si thei tawkin tel tum cio sawn ding kan si.

4) Pek nak nun tlasam: Falam pawl hi pek nak lam ah, a tlasam bik pawl kan si ti
sehla, a sual nak a tam tuk lo ding. Pek nak kan ti tikah, sumpai lawng si lovin, tikcu
le caan, le pum pekaw nak tla a tel. USA ih 1997 ka thleng hnuah mah le tawkin
pawlkom aiawh in siseh, Kawhhran aiawh in siseh, mimal bawm ttul nak ruangah
siseh, paisa hi ka khawn tam zetih, Falam mi kan sian lo zia le pek nak lamah kan cak
lo zia cu fiang zetin ka thei. Kan upa le saya pawl khalin a ttulzia an au pi konan, a
takah kan hmang thei hrihlo. Peng dang pawl an fim cuangin an lian sawn cuanglo
nan, an peng le ram hrangah cun, ui lo in an pek tikah ni khat hnu nikhat tthanso a si
mai. An khua le ram ah inn tthattha le lamzin tthattha nikhat hnu nikhat a tam vivo.
Tikcu in in hngak nawnlo, Falam nu le pa kan hna ttuan thok ve thlang uh si.

5) Pawlkom nei tam tuk: Kawl pawl nih cu kawlmi pahnih um nak ah pawlkom
pathum a um an ti ttheu. Kan ni Laimi cu mi pahnih um nak ah pawlkom pahnih tal
cu kan nei ve an ti ttheu. Pawlkom hi a ttul ah cun um ding hrimhrim a si. Asinan a
ttul nak hngakin a um tam a si le, tthanso nak dawnkham tu pakhat ah a cang thei.
Curuangah, ramsung siseh, ramleng siseh, pawlkom pakhat in a huap thei ding ah
cun, cumi pawlkom pakhat ah a hlawmin kan um a si le kan cak sinsin ding ti cu a
fiang. Sim duhmi cu a bikin ramleng thleng pawl hrangah, pawlkom fate te um celcel
hngakin, mah um nak ram le khua ih zirin kan zaten in huap theitu pawlkom pakhat
ah kan hlawmaw thei ah cun, aleng lam mi nih khal in ttihzah dingih, a pak tete ih um
hngakin nasa sawn in tthanso nak hna kan ttuan thei ding.

Curuangah, a tlunta pawl kan khaikhawm a si le Falam khua le minung kan tthanso nak
ding hrangah cun, hotu/hruaitu le mipi bawmaw tlang le kutkai tlang in hna ttuan in, pek
nak nun a thar in kan neih sal a ttul. Falam tthanso nak dingah kan ti cun, tthimnak ah
thlakhat ah mi pakhat nih $5, $10 ciar te hman thawh khawm sehla, Falam ah Library
tthattha, Clinic, Computer Center, Meivang nak cet maw lole khal inn rop tete pawl sii
(paint) thuh sal in kan tuah ttha sal thei ding. Kan lamzin fur tinten leimin ringring mi
pawl, Salai Sun Ceu ih, “Lamdang a um lo, ciarbek lawng a khat” a rak timi le kum zabi
pakhat sung danglam thei cuanglo mi kan ciarbek lamzin pawl kan tuah ttha thei ding.

Falam mi kan tthanso, ramleng suak kan tam, cathiam kan tam, neinung kan tam ka tiih,
kan suahkeh nak le kan hmel le tahfung ih a lang bikmi Falam khua a rop ringring ih
tthanso nak hmuh ding a um lo ah cun, kan tthanso ngaingai maw tihi pakhat cio kan sut
aw sal a ttul. Falam tthanso nak dawnkham tu si sawn lovin, Falam tthanso nak dingah a
ttangkai mi le teima zet mi si kan zuam cio sawn pei uh. Falam tthanso nak dingah
nangmah le keimah kan thupi bik ti thei in, tthangharh sal in hmai nawr vivo uh si. Lai
pacang, nucang ttha le mifim, hruaitu, mi ralttha pawl rak suahkeh nak Falam khawli pi
in nithla siar in in hngak ringring ih, himi cahram cu a va ttha ve timen in cem tir siang
nawn lovin, a Takin Tho in TTuan thlang uh si law.

************************************************************************