Ka Seherh Zetmi...........

Himi ka nganmi hi, kum 23 sung hmu duh zet le thlengsal, kirsal duh zet nan kirsal thei hrihlo leh hmu sal thei hrihlo mi ka suahnak le Lai/Chin pa ralttha, nu fel, mifim mi thiam tampi suahnak, fimthiamnak rak zir nak, ka mang khalih ka hmu ringringmi le zukih ka hmu tinten a liamzo mi kum 23 sungah, nauhak rulkhuh neiih tthan theilo mi vekih tthanso nak (khua/peng dang thawn ttahtthim ah) nei tuk lomi ka nu “Falam” tthanso nak hrangih ka awmsung puak suakmi ka ngan mi a si.

Falam ttawng hmang pawl, Falam khua duh vekin kan cenmawi theilo nak le pengdang kan banglo nak ka hmuh dan ka rak tarlang ding. Ka hmuhsuak mi, a dik tthehlo tla a si men ding nan, a dikmi tla cu a um ve ding tin ka ruat.

1) Kawlrawn ih vaih nak: Laimi tampi, ka theih suallo le a bikin Falam peng pawl hi kawlrawn ah Laimi ah cun a vai tam bik kan si ding tin ka ruat. Bulpak inn sungsang harsat nak ruangah maw lole tthanso nak duh ah maw, kan vaih ciamco nak a san cu a um ko ding. A tthatnak tla tampi a va um mi a um ko ding. A sinan, himi kawlrawn hi Lairawn kan cang tum nak in Falam mipi/ Falam ttawng hmang pawl ttahtthim nak ih in hmang bikmi Falam khua tthanso nak ding tampi lamzin a kham nak a um tin ka hmu. Cubakah, a rak umcia kan unau, ttawng dang hmang pawl thawn ral ah in cang tir nak ah a suak.

2) Ziangtin lamzin a kham?: Kan upa, kan pa le thuruat thiam hrekkhat in kawlrawn ih vai a tthatzia rak simtu an tampi. Asan cu kan tam vivo ah cun, kan ram a si leh mai ding & nun khawsak nak a awlsam..tvp. Asinan tunitiang ah cun, mipum in kawlrawn/Lairawn ah kan va tam hmangah, “Falam” khua a si cuang hrihlo. Nehhnu ah a va si leh hmanah, Falam khua a um ciami kha kawlrawn/Lairawn ah tthawn a theih cuanglo. Falam pawl ih khawpi cu Falam a si ringring thotho ding. Falam mi pawl ih tahfung cu Falam khua a si ringring ding. Himi in Falam khua ngainat nak tampi a siatsuah tir thei. Falam khua a thupit ding tlukin thupi ah ret lonak lungput a suak/um tir thei.


3) Ziang kan tuah ding?: Ka duhdawt zet mi le ka rinsan zetmi ram hrangih kum reipi ka hnattuan pi pakhat in inn (hall) ttha ngaingai, mawi zet, man tam zet man, kawlrawn/Lairawn ah a sak. Amah hnenih ka sim mi cu ka lungawipi ko nan, khami inn mawi deldel pi kha Falam khawsungah rak sak sawn sehla, a va mawi in a va zah um zik ve ka ti. Falam ih a saklo mi ka pamhmai tuk. Falam unau, tu ni ah kan tuah theimi a um mi a tampi, Falam khawsung rori ah tuah/sak ciamco uh si. Sak bang sehla, ziang nak ah kan hmang ding timi thusut nak a um thei. Sak phawt uh si, hman nak ding cu a tam tuk. Inn ttha ttha kan sak ah cun, in sak nak ih hnattuan mi in, mi tampi sum hlawh nak a si phah fawn. Um khaw sak nak nuam si ding le to delhaw in khawte lam khalin kawlrawn/Lairawn lam hngakin Falam an pang thei nak ding cun, Falam pa/nu na thluak le na kut le ke parah a tthum aw.

Falam ttawng hmangmi kan zaten, Falam khua hmu dahlo le Falam ih suaklo mi kan tampi ding. Asinan, Falam khua tthanso nak ding hi Falam ttawng hmangmi ka si ruangah ka ttuanvo a si hrimhrim timi lungput kan neicio a ttul. Falam khua a tthangso ah cun miin Falam nu Falam pa nan va ti ttha ve, nan va tthanso ve ti a si ding. Kawlrawn/Lairawn a tthanso mi kha, zohman nih Falam pawl nan va tthangso ve in ti tuk lemlo ding. Nan va darhaw ve tiih in ti sawn riangri tu an um (himi zawn ah Lairawn a thupi lo tinak si sawnlovin, Falam mi hrangah #1 cu Falam khua siseh ti duhnak san a si). Falam nu/pa khui na um khalah, tumtah nak neiin, Pathian ih pekmi Falam ttawng hman na si ah cun, Falam khua hrangah tin tuah/ttuan/sak tum suak vivo uh si.

************************************************************************

Laimi Vs. Cyber Space

Pathian lam hruainakin kum zabi 21 sungah Laimi ziangmawzat tla cu a tlangleng rero thei kan um. Kum aliamih, caan a rei vivo vekin Leitlun fimthiamnak leh theihnak khal ni khat hnu nikhat a tthangso vivo. Himi tthangso reromi caan sungih a um reromi Laimi pawl teh ziangvekin tthangsonak kan hmangcio ti zohhliah awk a thupi zet.

Kan kiangkap le kan thil hmanmi pawl a tthangso rero konan, kan thinlungput a tthangsolo pangah cun a pawi zet thei. Curuangah abikin Laimi pawl hi kan lungput, thinglung khuaruahnak lamah teh kan tthangso ve maw ti tulai kan lakih thil thlengmi pawl thawn zohtthimin mallai zoh tlang uh si.

I. Midang ruahdan upat pek thiamnak (Respecting others’ opinion&decision):

Mirang pawl le hnam cangkang deuh pawl kan zoh a si le a tlangpi in, anmai ruahnak thawn a kaihaw lomi a va si hmanah, an duhdan vek ava silo khalle, midang ruahnak kha an hua loih, an lungkimlo hmanah, an ruahnak parah upat pekaw an thiam. Laimi tampi cu, mi pakhat khat in kan duhdan vekih in pompi lo ah cun, kan ral vekin zoh/hmuaw kan um hnuaihni lai. Ziang tik khalah, kan ruahnak lawng a tthabiklo ih, midang ruahnak in pekmi khal kan va pompi lo khalah, ruahnak an suahmi parah upat pekaw kan thiam vivo a si le hna tampi ttuansuak ding a awl sam deuh ding.

II. Ca siar tikah, a tthatlonak lam hawi zawngih siar (Reading with negative intention)

Laimi hi “cyber space (internet)” ih ca kan ngan thei/thiam ciamco nak a rei hrihlo ih, zirhaw ding tampi kan nei. Hmel hmuaw lole theiaw lemlo khalih cangan ruri a si tikah, vawitampi cu, kan canganmi in tthatnak hngakin tthatlo nak a suak tir caan a tampi. Keimah lala khal ka theihawlo karlakah cuvek caa ka ngan caan a tampi. Hihi kan fimkhur zet a ttha. Email kan siar tikah, thinnem te le aw nemten kan siar le an ngantu ih duhnak kha fiang deuhin kan thei thei ding. Cubakah, thinheng tuk lai vekah email nganlo attha. A pawibikmi pakhat lala cu email kan siar tikah, a ngantuih duhsan nak sawn silovin, mai duh zawngin a ngansual nak tete sawn kha thupi ah lakin siar le let kan tum ttheu. Hi pawl hi kan cinken nawnlo ding a duh um zet.

III. Mah thawn pehpar aw lemlo mi cangan (Minding others’ business)

Mi hrekkhat lala le group email ih caa an thlahmi pohpoh mah thawn peh parnak khal zianghman umlo bakah, a siartu hrang khalah ttangkai nak umlo mi cangan ve kan hmang. Kan canganmi in tthatnak maw tthatlonak a suak tir tam sawn ding timi ruat ciamciamta in ca kan ngan le kan zate hrangah ttangkainak tampi a um sawn ding. Ziangah tile Laimi cu miphun malte kan si tikah, atam sawn kan lungrual loih, kan duhdan kan hmuaw thiam lo cun, hnattuan suak ding a harsa tuk. Miphun, mipum tam deuhmi hrangah cu, an tam vekin an lung a ruallo khal le mipum tam na nana cu pawi a khawih tuk lemlo men ding. Kanni miphun malte Laimi cu kan mal bakah, mi tamsawn te tal kan lung a rual theilo cun, kan zate hrangah sunnak tumpi a si.

Mipum mal deuhdeuh lungrual nak thupi deuhdeuh. Lungrual teih hnattuan tlangcu lungruallo ih hnattuan tlang hngakin a ttha sawn.

Lungawi,
Piangte
Dec.3, 2010

Santhar thiamnak (Technology) leh Laimi

Kum zabi 21 sungih a tlangleng reromi minung lakah Laimi tla kan tel ve. Pathian remruat maw lole kanmai duhthlan nak ruangah maw Laimi tampi cu a tthansozetmi ram ah kan thleng rero zo. Cutiih santiluang in in fehpi vivo vekin, tthanthar kan nau/fa le pawl leh sanman deuh pawl khal mah le ram umnak ih zirin, santhar thiamnak leh santhar thilri (IT & technology devices) pawl hman ve a si. Himi santiluan ih thilri pawl hi hman thiam ah cun, kan hrangah nunkhawsak nak le thil kan tuah/ttuan mi ah tampi a awlsam tirih mi bawmtu tthazet an si. Asinan, kan hmanthiamlo ah cun, lole a silozawngin hman a si ah cun, kan hrangah thih theinak tur (poison) tumpi vek a si.

Ramleng cu simlo, ramsung khalah, khawpi deuhih um pawl cun, himi thilri pawl hi hman an si tikah, abikin theihnak le thiamnak lamih midung a dawi rero laimi, Laimi nu le pa pawlin kan fa le ziangtin santhar thiamnak le thilri an hman ti kan theihcio a thupi zet. Nauhak kum 18 tanglam computer duhtawkin kan hman tir ah cun, mawtaw tampi a feh rero mi zinpi parih nauhak feh theipek amah lawng kan feh tir thawn a bangaw. Curuangah a tawizawngin kan theih ttulmi tete zohtlang uh si.

Ramtthanso zet zomi pawlih an buaipi zetmi pakhat cu cyber bullying an tiih, cucu Lai ttawng cun, kan theithiam nak awlbik ding cu internet, cell phone leh santhar thilri dang (other electronic devices) ihsin mi duhlo zawngih cangan leh mi to, zuk tthalo thlah, mi relsiat nak tin sim sehla a fiang deuh ding. Hivek hmang tampi an um ruangah, USA ah kumtin mah le mah thahaw tthanthar/nonawn (teens) a mawitawk an um ringring.

Atlangpi in cyber bullying ih kan hmuh theimi cu blogs, webpage, my space bulletin, face book wall, chat room etc..pawlih midang zuk ningzatza zuk, zahmawh zuk tarsak tivek pawl an si. Cubakah, cell ph thawn tthawngkam mawilo leh ca tthalo, zuk tthalo, texting le message kuat tvp. Mahta si lomi webpage leh blog kha mi va thansiat nakah midang hmin hmangin tuah tvp., mahta silomi email hmanin hminlem ih cangan tvp., leh private ih email, message kuataw mi, midang hmuhlo dingmi zuk le ca pawl midang hnenih kuat betsawng pawl an si.

Hipawl hi tthanthar pawl ziangrungah nan tuah tin an sut tikah, 81% in nuamnak leh umharphen ah an ti, hrekkhat in thil thupi ah an ruatlo, hrekkhat in ziangvek thiltthalo a rak suak bet thei ti an ruatlo, hrekkhat cu rualpi an tuah ruangah kan tuah an ti, hrekkhat cu zokim an tuah ruangah ka tuah an ti, hrekkhat in in theicuang lo ding an ti. Cyber bulling cu mi hmuahmuah hmuhah tuah a si lotikah prove a har zet ttheu. Tthanthar tampi lala cu midangin hivekin harsat nak pekmi an um lalaih, thinlung lam harsat leh buaibai nak nasazet in a tuar phah mi tampi an um.

Tthanthar tampi cu, hivekin thil a cang tikah, an nu le pa an simngam lo nak san tampi a um. Cupawl cu;

1) Nu le pa an sim pang le computer le a dang an thilri (electronic device) hmanmi laksak ding an phang.
2) Tuah thei ciamco dingmi an nei an zumlo.
3) Thil tthalo sinsin mi a suakding an phang.

Nauhak le tthanthar cyber bullying atuartu pawl theih theinak sign pawl cu;

1) Mah te lawngih um an hmang
2) Rualpi thawn caan malte lawng an hmang
3) Tlawng tthaten an kai paihlo
4) Riahsia leh thinnau zetin an lang
5) Mah le mah thataw ding thivek an sim hmang
6) Internet sung leh a takah, mi biak duhlo mi an nei ttheu
7) Computer an tham hnu lole phone thawn biakaw ttheh vek ciah tivekah thinheng in an um.

Mi vasiatsuahtu pawl ih signs pawl;

1) Computer an hmanlai fangah an kiangah feh le screen an thleng lohli lole program kha an khar ttheh
2) Online account hmin dangdang in hmang/tuah.
3) Technology device pakhat khat hman tir lole an thinheng.

Atlunlam ih sign pawl na hmu a si le:

1) Cattha lo pawl kha ca khirhsal lo dingin fial ding
2) Ca tthalo le zuk tthalo an kuatmi pawl “prove” thei dingah ret ttha ding
3) Catthalo ngantu kha hminsin tum ding (hmin dangdang hmanin ngan khal sehla, hivek pawl hawldan a um)
4) A ttul vekin palik le tlawngih ttuanvo neitu pawl theihtir ding.

Kan tuah theimi:

1) Fa le pawl hnenah cyber bullying umzia sim fiang ding
2) Inn ah fiangten simih, ziangsi cyber bullying leh ziangsi a silo timi simfiang ding
3) A tthatlo nak pawl simfiang ding
4) Thutak zetin lak dingih ziangtin an um ti kha tthaten zohfiang thiam ding
5) Attul dan in zohfel thiam dingih, mi dang rawn an ttul le rawn ding
6) An tlawngkai nak ih ttuanvo neitu kha a ttul dan vekin theih tir ding
7) An tlawngkai nak ah, ziangvek policy an nei tikha theifiang ding
8) Inn ih computer hmanmi kha mitlangpi ih hmuh theih nak ah ret ding
9) Online ah ziang an tuah timi sut ringring ding
10) Online ih an tuahmi pawl zoh sal tum ringring ding
11) Website an duhduh mi zoh theilo nak tuah sak ding





Sexting:

Himi hi Laittawng in cu cell phone ih nu le pa sinak le zahmawh lam zuk, ca kuataw nak tin a fiangbik ding. Zuk le cafang in lawng silovin, tulai cu cell phone khalin video lak thei a si tikah, mitlangpi zohtthalo le mawilo mi nu le pa um tlanglai tivek tiang kuataw a si tikah, mitampi ih santhar tiluang ruangih an buaipi rero mi pakhat a sive.

USA ah tlawng khan pakhat ih tlawngta 25 ummi thusut nak an neiih a tanglam vekin an sim. 20% tthanthar (teens) pawlin lawngfangkheh lole taksa hrek hnipuan hruk lomi zuk pawl cu text in kan kuataw an ti. 39% in nu le pa pawlaw nak cafang mawilo kan kuataw an ti. 48% in hivek ca tthalo kan ngah ringring ti a si. Sexting ticu tulai santhar ttawngin “na ta in hmuh aw la kata kalo hmuh ve ding” tinak a si.

Ziangruangah an tuah ti thusut nak cu, atanglam vek a si:

1) 51% nunau leh 18% mipa tthanthar cun, an fala, tlangval ruangah an ti
2) 23% nunau leh 24% mipa tthanthar cun rualpi pawl ih fial ruangah an ti
3) 66% nunau leh 60% mipa tthanthar cun nuamnak le umhar phenah kan tuah an ti
4) 52% nu tthanthar pawl cun, an tlangval pawlih laksawng (sexy present) hrangah an ti
5) 44% nu le pa veve cun hivek zuk le caa kan ngah ruangah kan kuat sawng an ti

A tlunlam thil tuahmi pawlin duhum lozet thil a rak suak/cang tir thei ruangah…

1) Nu le pa in fa le pawl cyberspace ah ziang an tuah ti kan sut/theihpi a ttul. Kum nauhak tuk laiih nu le pa pawlaw nak tuah ttha lozia leh online leh cell phone ah ziang an hmang ti rel pi ringring a ttul
2) Zo thawn pehtlaih aw nak an nei tikha theih a ttul. Zo pawl thawn an komaw ih, ziangvek minung pawl thawn online le phone in an biakaw ti theih tum ding
3) Santhar thilri thawn pehtlaih aw nak(electronic communication) an hmanmi kha bi/cin (limit) tuah sak thiam ding. Innah an um a si le cell phone kha na kiangah ret tir aw. Laptop khal zan an it zikah an room sungah ret tir lo ding
4) Na fa le kha mizapi hmuh theiah ziangvek zuk online ah an ret ti thei tum ding. Na fa le in My space, Face book lole online ih retmi an nei le check sak ringring ding
5) Felfai ten cin neiin (electronic device) pawl hman zirh ding.

A tthanso tukzo mi sanih um kan si ruangah, vawi tampi cu nu le pa kum upa deuh leh ca thiamtuk lemlo mi pawl cun, fa le ziang an tuah ti hmanhi theih bang a si nawnlo bakah, fa le in duhtawkin nu le pa an bum san a si. Curungah, kan ni Pathiannung a biakmi le Laimi tiaw pawl cun, kan um nak ram ih zirin kan community le biakinn tinkim ah himi thuhla hi zirhaw kan tum cio pei. Culocun, santhar thil le ri (technology device) pawlin kan tthanthar nonawn, fa le pawl thluak leh nuncang ziaza a siatsuah ttheh ding aphang um tuk. Attha zawngin hman thiam kan tum cio sawn pei.

Zohtthimmi source pawl:

—http://www.athinline.org
—http://www.netsmartz.org
—http://www.ncpc.org
—http://www.stopcyberbullying.org
—http://www.stopbullyingnow.hrsa.gov
—http://www.cdc.gov

************************************************

Falam Tthansonak Dawnkham Tu Pawl

Face book ih ka tar mi Falam khua zuk tampi a um ih, Falam si lomi, ka rualpi pakhat nih
“Comment” ih angan mi cu “Falam hi kum 3 ka um dah ih khua nuam zet leh Falam mi
pawl khal kom nuam zet an si. Asinan, kum 10 rei hnuah ka feh sal cu, a mah kel te a rak
si thotho, tthanso nak hmuh ding a um lo” a ti. Himi cafang ngan mi in ka lung i khawih
zetih thu tampi in ruat tir.

Tulai san tiluang kan zoh lala a si khal le abikin Laitlang ih pengtthen pawl lakah Falam
peng hi tthansolo bik kan si lo hmanah, a tthansolo mi pengah kan tel ti cu tuni ah mit
hmuh ah sim le rel ttul lo in a lang mi a si. Ziang ruangah a tthansolo ti cu, thu hla tampi
a um mi sungah, a hnuailam ih ngan mi pawl hi ‘Falam Tthanso nak Dawnkhamtu Pawl”
lakih thupi zual pawl an si in ka hmu.

1) Hotu/Hruaitu cawisang thiamlo: Falam pawl cu kawlram le Laitlang huap zoh
tikah hotu le hruaitu tthattha neimi kan si. Asinan, mipi in kan bawm thiam lo lawng
si lovin, an tlinlo nak le an thiamlo nak kha nasa zetin relsiat kan hmang. Himi in
hotu tthattha tampi thinlung a siatsuah ih, a neita bik ah cun mah te um menmen duh
nak thinlung tiang a suahtir ttheu bakah, Falam mi hrangah ttuan duhlo leh ttuan paih
nawnlo nak dinhmun tiang a thleng tir ttheu. Himi hi tthanso nak ding lamzin ah in
dawnkham tu pakhat a si. Miphun pakhat tthanso nak dingah cun, kan
upa/hotu/hruaitu pawl kan ttihzah upat ih kan cawisang le cawimawi in kan hmang
thiam a ttul.

2) Hotu/Hruaitu in mipi duhnak theilo: Vawi tampi lala cu hotu le hruaitu upa lam
lala in mipi in ziangvekin hna an ttuan duh timi le mipi thawn ziangtin hna kan ttuan
tlang thei ding timi ah an tlasam ttheu. Mipi duh zawng hmuahhmuah cu tuah ttheh
cawk a si lonan, a tlangpi in mipi le peng/ram tthat nak dingah mipi lam in ziang an
ttul ih ziang vek an duh ti thei a thupi zet. Culawngah cak sinsin in tthanso nak hna
ttuantlang theih a si ding. Hotu lawng ih ttuan thei a si lo vekin, mipi lawng in khal
ttuan theih a si lo. Curuangah, kan tumtah mi theithiam pi aw in, kan ttuantlang thiam
ah cun, tthanso ding lawng kan hmabak.

3) Mahte lawng um duh nak: Himi hi a bikin kan Falam mi le sa in kan hmang bik
ding a bang. Peng dang kan zoh a si le a Kawhhran zawngin maw lole kan peng/ram
hrangah tih cun, hlawmaw ten hna an ttuantlang thiam. Asinan, kan Falam mi pawl cu
ka Kawhhran a si lo pi, ka cumi a si lo pi, a pawilo tin um men kan hmang. Himi hi a
bikin a zaleng zetmi ram thlengzo pawlin, kan zaleng nak kha ttankai lo zawngin kan
hman sual ruangah a si. Kan zaleng nak kha kan ram le miphun tthanzo nak hrangah a
ttha zawngin kan hman thiam ding a cu zo. Minung kan si sungah cun, kan ruahnak a
bangaw cio lo ding nan, Falam tthanso tir kan duh ah cun, thupi hlapi cin talah, a
hlawmih hnattuan kan thiam a cu tuk zo. Falam tthanzo nak ding a si ah cun, ka
Kawhhran le ka pawlkom um nak ih tuahmi a va si lo hmanah, tthatnak le tthanso nak
ding hrang ah cun a si thei tawkin tel tum cio sawn ding kan si.

4) Pek nak nun tlasam: Falam pawl hi pek nak lam ah, a tlasam bik pawl kan si ti
sehla, a sual nak a tam tuk lo ding. Pek nak kan ti tikah, sumpai lawng si lovin, tikcu
le caan, le pum pekaw nak tla a tel. USA ih 1997 ka thleng hnuah mah le tawkin
pawlkom aiawh in siseh, Kawhhran aiawh in siseh, mimal bawm ttul nak ruangah
siseh, paisa hi ka khawn tam zetih, Falam mi kan sian lo zia le pek nak lamah kan cak
lo zia cu fiang zetin ka thei. Kan upa le saya pawl khalin a ttulzia an au pi konan, a
takah kan hmang thei hrihlo. Peng dang pawl an fim cuangin an lian sawn cuanglo
nan, an peng le ram hrangah cun, ui lo in an pek tikah ni khat hnu nikhat tthanso a si
mai. An khua le ram ah inn tthattha le lamzin tthattha nikhat hnu nikhat a tam vivo.
Tikcu in in hngak nawnlo, Falam nu le pa kan hna ttuan thok ve thlang uh si.

5) Pawlkom nei tam tuk: Kawl pawl nih cu kawlmi pahnih um nak ah pawlkom
pathum a um an ti ttheu. Kan ni Laimi cu mi pahnih um nak ah pawlkom pahnih tal
cu kan nei ve an ti ttheu. Pawlkom hi a ttul ah cun um ding hrimhrim a si. Asinan a
ttul nak hngakin a um tam a si le, tthanso nak dawnkham tu pakhat ah a cang thei.
Curuangah, ramsung siseh, ramleng siseh, pawlkom pakhat in a huap thei ding ah
cun, cumi pawlkom pakhat ah a hlawmin kan um a si le kan cak sinsin ding ti cu a
fiang. Sim duhmi cu a bikin ramleng thleng pawl hrangah, pawlkom fate te um celcel
hngakin, mah um nak ram le khua ih zirin kan zaten in huap theitu pawlkom pakhat
ah kan hlawmaw thei ah cun, aleng lam mi nih khal in ttihzah dingih, a pak tete ih um
hngakin nasa sawn in tthanso nak hna kan ttuan thei ding.

Curuangah, a tlunta pawl kan khaikhawm a si le Falam khua le minung kan tthanso nak
ding hrangah cun, hotu/hruaitu le mipi bawmaw tlang le kutkai tlang in hna ttuan in, pek
nak nun a thar in kan neih sal a ttul. Falam tthanso nak dingah kan ti cun, tthimnak ah
thlakhat ah mi pakhat nih $5, $10 ciar te hman thawh khawm sehla, Falam ah Library
tthattha, Clinic, Computer Center, Meivang nak cet maw lole khal inn rop tete pawl sii
(paint) thuh sal in kan tuah ttha sal thei ding. Kan lamzin fur tinten leimin ringring mi
pawl, Salai Sun Ceu ih, “Lamdang a um lo, ciarbek lawng a khat” a rak timi le kum zabi
pakhat sung danglam thei cuanglo mi kan ciarbek lamzin pawl kan tuah ttha thei ding.

Falam mi kan tthanso, ramleng suak kan tam, cathiam kan tam, neinung kan tam ka tiih,
kan suahkeh nak le kan hmel le tahfung ih a lang bikmi Falam khua a rop ringring ih
tthanso nak hmuh ding a um lo ah cun, kan tthanso ngaingai maw tihi pakhat cio kan sut
aw sal a ttul. Falam tthanso nak dawnkham tu si sawn lovin, Falam tthanso nak dingah a
ttangkai mi le teima zet mi si kan zuam cio sawn pei uh. Falam tthanso nak dingah
nangmah le keimah kan thupi bik ti thei in, tthangharh sal in hmai nawr vivo uh si. Lai
pacang, nucang ttha le mifim, hruaitu, mi ralttha pawl rak suahkeh nak Falam khawli pi
in nithla siar in in hngak ringring ih, himi cahram cu a va ttha ve timen in cem tir siang
nawn lovin, a Takin Tho in TTuan thlang uh si law.

************************************************************************

Ti Thuknak lamah!

Luka 5:4 4Thusim a ṭheh tikah Simon hnenah, “Ti thuknak lamah na long hi ṭhawn awla na rualpi pawl thawn nan sur cu vun vorhhnik uh,” tiah a ti.


A tlun lam ih, kan Baibal cang thlancia mi kha Luka 5 a zaten kan siar le kan fiang sinsin ding. Khami lai ah Bawi Zesu kha Gennesareth tiva kam ah dingin thu a sim tikah mipi an tam tukih, duh vekin an hmel a hmu ttha theilo. Curuangah, Peter te unau ih lawng dil in mipi hmuh thei nak a sang deuh nak hmun (pulpit) in thu sim nak a nei si kha. Pathian thu kan sim tikah mipi in fiang zetin Pathian thusim tu kha an hmuthei ding kha a thupi zet bakah, thusim tu khalin mipi a hmu thei ttheh nak ih a um a ttul. Himi Baibal caang ihsin zir ding a tampi nan, atawi zawng bikin kan zir dingmi pathum ka rak khai lang duh.

1) Khami Bawi zesuh ih thu sim lai kha cawlhni a si hrimhrim lo, hnattuan ni a si. Asinan hitawkih in hmuh duhmi cu cawlni lo khalah Pathian hrangih can kan pek ah cun, kan hnattuan nak khalah sun lam sawn silovin, hlawk nak hlir sawn in thlasuah mi a vur ti kha a lang tir. Cawlhni lawngah Pathian biak ding a si cuanglo. Pathian hnenih kan siang vek le thungai ih can kan pe mi a lak a si lo zia kha Peter te unau hnenin alang tir. Kan Pathian cu Cawlhni Pathian lawng silovin, 24/7 Pathian a si.

2) Peter te unau Zesu thu ngai in, ti thuknak lam ah sur an vorh tikah, ti cawklo thlasuah an hmu. Vaawi tampi cu Pathian in kan beidawng hnuah kan parah hna a ttuan sawn ttheu. Peter nga kaih thiampa kha Zesu in ti hnuai sungih um le lei le van ih um minung, ramsa lakih thu nei tu a si zia a lang ter. Pathian fa a si ti Peter in a hmuih a theih tikah, a tlin lo zia le mi borhhlawh a si zia hmuaw in, a ning zak riangri si kha., Zesu hmu cu mah le mah tlin lo zia hmuaw sawn kha a si. Zesu cu kan thlalang a si. Zesu kan hmu ve zo maw?


3) Peter le a unau pa cu, lawng pil zikzik khawpin nga an ngah tikah, an ruat dingmi cu, “a heu, hi nga pawl hi market ah kan va zuar dingih, siar cawk lo paisa kan ngah dingih, cumi kha mi, ka nupi hrang, ka fate hrang, ka lei, ka tuah ding” an ti men ding tin kan ruat dingnan, an ti riai lo si kha. An (sipuaizi) tthat lai, bik can sawn ah, an nga kaih ngah mi pawl le an sur pawl tanta in Zesu an thlun ta riai. Zaingah tile cu Pathian kohnak aw an thei fiang a si. Tulai kan san ah, mi tampi cu Pathian hna kan ttuan kan ti tiakh, beidawng ruangah le (sipuaizi) remcang lo ruangah ttuan kan um ttheu. Lole (sipuaizi) hrang lala ah kan ttuan ttheu. Peter le a unau pa cun, an (sipuaizi) tthat lai tak tansan in Zesu an hril sawn si kha.

Nang le kei teh tu ni ah ziang tluk in Pathian ram hrangah can, sumsaw le fimthiam nak hmang in kan pe aw? Kan neih ttha bikmi thil le ril hngakin Zesu a sunglawi bik. Ti thuknak lam pan in feh uh si. Pathian in a siartu le a siarlo tu khal kan zaten tha zang thar in pe hram seh.

Amen

USA sungih um dann le theih ttul mi tete

1) Khuh tikah le hahtheu (sneeze) tikah ban lole pakhat khat in dan (cover) ding.
2) Mi naute duhduh in hnam/ tham lo ding.
3) Mirang pawl hlawhzat le kum sut lo ding.
4) Mi thawn biakaw tikah hni siamsin (smiling face) in um tum ringring ding.
5) Mirang hnenah cun duh le duh tin sim ding. Hmaisong a um lo.
6) Mi inn leng ding le phone in simta lole sut ta hmaisa ding.
7) Appointment nei tikah a tikcu kim hlanah, ready in rak um cia ding.
8) Tikcu upat thiam ding.
9) Ek inn hman ttheh tinten kut khawlh ringring ding.
10) Midum pawl theiah (negro) tin ko lo ding. Negro timi hi sal ih an umlaiih, hmanmi nautak nak ttawngfang a si ih an duh lo.
11) Mah thei lo mi in in sangkaa an kin tikah inn sangkaa ong lo ding.
12) A ttul nakah 911 ko hreh lo ding.
13) Mirang hmuahhmuah fim ah ruatin ttih ttheh lo ding. Mah dik nak ah ttih lo ding.
14) A thianhlim thei bikin um zuam ding. Ek inn, cokaa thianfai ringring ding.
15) Bank account nei tikah theithiam lo mi sut hreh lo ding.
16) Medicaid number le Social security number pawl na theifiang lo mi le ttuanvo nei lo hnenah sim lo ding.
17) Mirang hnenah zir/cawn tlakmi cawng in thil ttha lo hlawn thiam ding.
18) Mirang thawn biakaw tikah an mit ah zoh ding (eye contact) nei ringring ding.
19) Duhduh in mi hmaiah irh lo ding. Mirang pawl fih bikmi a si.
20) Nu le nu, mipa le mipa kutkai le kuah aw lo ding. Hi vekih um cu (gay & lesbian) tinak a si.
21) Kut zunglai (middle finger) tung in mi biak lo ding. Himi hi, thil mawi lo bik le thinheng ih an tuah/hmang ttheumi a si.
22) Kum 18 kimlo mi nih kuat siseh, rit theih siseh an lo dil le pe hrimhrim lo ding. Kum 18 kim lo in, an tuah le cu daan pahtlang tinak a si.
23) Zuri le zunam in mawtaw mawng lo ding.
24) Sahdah, pan le khaini hna ttuan nak le biakinn ah hmuam lo ding. Himi pawl hi tulai harhdam nak lam (Health Dept) ih an buaipi bikmi an si. A rim a sia, a bawrhbah bakah, nat nak ah a cang theimi a si.
25) Hnam dang thawn kan biakaw tikah, mah le mah zumaw zet (confidence) nei zetin mi va biak ding.

Pakhat le Pakhat Sawmdawl aw Thiam

Pakhat le pakhat sawmdawl awk ti cu pakhat le pakhat bawmaw in hna ttuan tlang, thil tuah tlang tih thawn a bangaw. Abikin kan ni Laimi (or) Chin tiaw pawl hi, miphun dang hngakin sawmdawl aw thiam kan ttul zet. Ziangah tile kan dinhmun hi ramcang kang pawl thawn tahtthim cun, kum 200 zikzik lai midung lam ah kan um lai. Curuangah kan tthanso ding cun, ahmaisa bikah pakhat le pakhat kan sawmdawl aw thiam zet a ttul. Pakhat le pakhat sawmdawl aw thiam ding cun……

1) Hrin le hnam fate thinlung put kha thupi bik le a ttul bik ah ret lo ding:
Hitin ka ti tikah, kan suahkeh nak kan hrin, kan hnam duhdawt lo ding tinak si lovin, khami kan hrin le kan hnam kan ttan le kan duh nak ruangah, a kau zawngih hnattuan nak le lung rualnak va siatsuah ding thleng tiang ttan la ciamco lo ding. Lairam, Laimi hrang tthat nak kha thupi bikah ret ringring ding.

2) Miphun picang lungput nei ding:
Miphun picang lungput ti tikah, ziang vek ciah a si ti cu sim fiang a harsa zet. Sim duhsawn mi cu, thuhla nepnawi tuk le tthanso nak um lodingmi thu le hla ah buai tuk lo ding. Caan khal pe lo lawlaw a ttha bik.

3) Tumtah nei ding:
Ziangziang tuah tik khalah tumtah nak neilo cun ziang hman san a tlai lo. Bible khal ah tumtah nak neilo mi cu an hloral ding a ti kha. Kan tumtahmi kan thleng hlanlo lamzin dangdang hlawl in hna ttuan tum ding.

Himi a thlun lam ih thil pathum lawng hi pakhat le pakhat sawmdawl aw nak ah a tawk ti silovin, himi pawl kan tuah thei ah cun pakhat le pakhat sawmdawl aw ding cu a har nawn lo tinak sawn a si.Laimi (or) Chin mi pawl cu kan harsat nak le kan tling lo nak lawng hi focus kan thiam ttheuih, kan tlinmi le kan tih theimi focus kan thiamlo ttheu.

Anetnak ah John timi kut neilo pate thu thawn thazang lak tum uh si. John cu a suah veten kut nei lo in a suakih a nu le pa cu riahsia in nitin deuh thaw an ttap. Asinan, vawikhat cu John cu a to phahin, palang dawng sungih a nu ih a retmi mittai (candy) kha a ke in a ong ih a lak thiam kha a nu le pa in an hmu. Cumi ni thawk ihsin, a nu le pa cun, John in ziang si a tuah theilo timi hngakin ziangsi tuahthiam mi a nei timi sawn ah an focus ih, John cu atlangval tikah, an sawmdawl ih mi cathiam hmingthang ah a cang.

Kut le ke pahnih veve a neimi nih cu kan tuah thei dingmi siar cawk a si lo. John cu kut pahnih a nei lonan, a nu le pa ih sawmdawl nakin mi hlawhtlin ah a suak. Pathian zarih kut ke him ttheptthin ten a neimi pawl pakhat le pakhat kan sawmdawl aw thiam ah cu, kan Lairam le kan miphun cu tthangso lo a theih lo a tthangso tengteng ding. Tik cu le caan a liam rero zo, it thah nawnlo in, pakhat le pakhat sawmdawl aw in hmai kan nawr vivo pei.